راه تربيت نفس و تهذيب اخلاق منحصر به مجاهدت و سعى و تلاش است و تا انسان كوشش نكند نمىتواند نفس سركش را رام كند. بعضى افراد تن پرور كه روزگار را به بطالت گذراندهاند و از جهاد با نفس فرار مىكنند، معتقدند كه اصلاح اخلاق امرى غير ممكن است و امور طبيعى اصولاً قابل تغيير نيست و براى اثبات اين انديشه باطل خود به دو امر استدلال مىكنند:
1) اخلاق، صورت باطنى است؛ چنانكه خلقت، صورت ظاهرى است و همانطورى كه خلقت ظاهرى، قابل تغيير نيست اخلاق هم كه خلقت باطنى است، قابل تغيير نمىباشد.
2) اخلاق حسنه زمانى حاصل مىشود كه انسان بتواند به طور كلّى خشم و شهوت و دنياطلبى و مانند آن را ريشه كن سازد و اين امر غير ممكن است و اشتغال به اين كار تضييع عمر و بدون فايده است.
در پاسخ اين گروه بايد گفت: اگر اخلاق قابل تغيير و تبديل نباشد اين همه سفارش واندرز و راهنمايىهايى كه رهبران دينى داشتهاند، لغو خواهد بود. علاوه آنكه خداوند نمىفرمود: «قد افلح من زكيها و قد خاب من دسيها»(29) رستگار شد كسى كه تزكيه نفس كرد و زيان كرد كسى كه خود را فريب داد. اينان چگونه معتقدند كه انسان تربيتپذير نيست، با اين كه حيوانات وحشى وقتى با انسان انس مىگيرند، تربيت مىشوند، مانند آهو وسگ كه تعليم ديده و صيد مىكنند واسبى كه چموش است بر اثر تربيت، رام ومنقاد مىگردد.(30)
29) شمس، 9 - 10.
30) حقايق، ج 1، ص 56.
| 
