بدون ترديد همه انسانها در جستجوى رسيدن به كمال و سعادت هستند اما در اينكه كمال و سعادت انسان در چيست گروهى زيادى از انسانها به خاطر عدم اعتقاد به مبانى دينى سعادت خويش را در محدوده نظام مادى و دنيوى از قبيل كسب ثروت يا شهرت يا قدرت مىدانند كه بدان اشاره مىشود.
برخى كمال خود را در امكانات مادى مىدانند مانند گروهى از قوم موسىعليه السلام كه گفتند: «يا ليت لنا مثل ما اوتى قارون انه لذو حظّ عظيم»(1) بعضى مانند منافقان سعادت خود را در دوستى با بيگانگان مىدانند. «الذينيتخذونالكافريناولياءمندونالمؤمنينايبتغونعندهمالعزّه»(2)
گروهى عزّت و كمال خويش را در محور دانشهاى مادى مىدانند و به آن شادمانند «فرحوا بما عندهم من العلم»(3)
عدّهاى شرافت خود را در ثروت فراوان و جمعيت زياد مىدانند «انا اكثر منك مالاً و اعزّ نفراً»(4)
بعضى فلاح و رستگارى خود را در محور زورگويى و برترىجويى مىدانند چنانكه فرعون مىگويد: «قد افلح اليوم من استعلى»(5)
امّا از نظر اسلام بهترين و بالاترين راه سعادت تربيت و تزكيه نفس است «قد افلح من زكيّها»(6)
و بعثت پيامبران الهى و پيشوايان دينى به همين منظور است «لقد منّ اللَّه على المؤمنين اذ بعث فيهم رسولاً من انفسهم يتلوا عليهم آياته و يزكيهم و يعلّمهم الكتاب و الحكمة»(7)
جالب اينكه خود پيامبر اكرمصلى الله عليه وآله وسلم به اين حقيقت تصريح مىكند و مىفرمايد: «انّى بعثت لاتمّم مكارم الاخلاق و محاسنها»(8)
و امام صادقعليه السلام به قسمتى از مكارم اخلاق و فضائل نفسانى آن حضرت اشاره مىكند و مىفرمايد خداوند اوصاف برجسته انسانى را به پيامبر مرحمت نمود شما نيز خود را آزمايش كنيد اگر داراى اين كمالات هستيد خداوند را سپاس كنيد و در افزودن شدن آن رغبت بورزيد. خصّ رسولاللَّه بمكارم الاخلاق فامتحنوا انفسكم فان كانت فيكم فاحمدوا اللَّه عزوجل و ارغبوا اليه فى الزيادة منها فذكرها عشرة اليقين و القناعة و الصبّرو الشكر و الحلم و حسن الخلق و السخاء و الغيرة و الشجاعة و المروّة(9)
در قرآن كريم دستورات فراوانى كه نشانه كرامت اخلاقى است وجود دارد كه به نمونهاى از آن اشاره مىشود.
1. با كفارى كه با شما سر جنگ ندارند نيكى كنيد و عدالت ورزيد «لاينهاكم اللَّه عن الذين لم يقاتلوكم فى الدين و لم يخرجوكم من دياركم ان تبرّوهم و تقسطوا اليهم»(10)
2. با بت پرستان به بدى و زشتى سخن نگوئيد «و لا تسبّوا الذين يدعون من دون اللَّه»(11)
3. با اهل كتاب به طرز شايسته سخن بگوئيد «قولواللنّاس حسناً»(12)
4. در مقام بحث و مجادله با اهل كتاب به طرز نيكو مجادله كنيد «و لا تجادلوا اهل الكتاب الاّ بالّتى هى احسن»(13)
5. نسبت به افراد جاهل (تحمّل داشته) و از آنها اعراض كنيد «و اعرض عن الجاهلين»(14)
6. با پدر و مادر مشرك مصاحبت نيكو داشته باشيد «و صاحبهما فى الدنيا معروفاً»(15)
7. نسبت به بينوايان بى اعتنا نباشيد و آنان را طرد نكيند «و لاتطرد الذين يدعون ربهم بالغداة و العشىّ يريدون وجهه»(16)
8. نسبت به افرادى كه به شما محبت مىورزند پاسخ بهتر بدهيد. «و اذا حيّيتم بتحيّة فحيّوا باحسن منها»(17)
9. افرادى كه با شما بدرفتارى مىكنند به طرز نيكو بدى آنها را از بين ببريد «ادفع بالتى هى احسن السّيئة»(18)
10. از خداوند بخواهيد كينهاى در دل شما نسبت به برادران دينى نباشد. «و لا تجعل فى قلوبنا غلاً للذين آمنوا»(19)
نكته قابل توجه اينكه اين سلسله از دستورات اخلاقى و نظائر آن به منظور تربيت و تزكيه روح انسانى و تكامل يافتن در مسير عبادت و بندگى خداوند متعال است.
موضوعاتى كه در اين نوشتار مطرح شده قسمتى از مسائل اخلاقى و تربيتى است كه روشهاى تربيت وتزكيه نفس واهداف آن در 30 موضوع مورد تحقيق قرار گرفته وبا الهام از آيات وروايات وبرخى از نكات جالب، با دستهبندى خاصى ارائه گرديده و از شرح و تفصيل زائد كه ملالآور است پرهيز شده تا بيشتر مورد استفاده خوانندگان عزيز قرار گيرد.
لازم به ذكر است كه اين اثر رساله فوق ليسانس اينجانب در دوره اوّل تربيت مدرس حوزه علميه قم بوده كه در سال 1371 آن را به رشته تحرير درآورده و در سال 1379 پس از بازنگرى مجدد، برخى از مطالب را حذف و قسمتى ديگر به آن افزودم.
در پايان از «مركز فرهنگى درسهايى از قرآن» كه مساعدت لازم را در نشر اين كتاب نمودند، تشكر مىنمايم.
اكبر دهقان
حوزه علميه قم
1/2/79
تربيت در اسلام
1) قصص، 79.
2) نساء، 139.
3) غافر، 83.
4) كهف، 34.
5) طه، 64.
6) شمس، 9.
7) آل عمران، 164.
8) بحارالانوار، ج 16، ص 287.
9) امالى صدوق، ص 184.
10) ممتحنه، 8.
11) انعام، 108.
12) بقره، 83.
13) عنكبوت، 49.
14) اعراف، 199.
15) لقمان، 15.
16) انعام، 52.
17) نساء، 86.
18) مؤمنون، 96.
19) حشر، 10.
| 
